Joanna Mrozowska

Stanisław Grochowiak
Upojenie (z tomu Nie było lata)

Jest wiatr, co nozdrza mężczyzny rozchyla;

Jest taki wiatr.

Jest mróz, co szczęki mężczyzny zmarmurza;

Jest taki mróz.

Nie jesteś dla mnie tymianek ni róża,

Ani też "czuła pod miesiącem chwila" -

Lecz ciemny wiatr,

Lecz biały mróz.

Jest deszcz, co wargi kobiety odmienia;

Jest taki deszcz.

Jest blask, co uda kobiety odsłania;

Jest taki blask.

Nie szukasz we mnie silnego ramienia,

Ani ci w myśli "klejnot zaufania",

Lecz słony deszcz,

Lecz złoty blask.

Jest skwar, co ciała kochanków spopiela;

Jest taki skwar.

Jest śmierć, co oczy kochanków rozszerza;

Jest taka śmierć.

Oto na rośnych polanach Wesela

Z kości słoniowej unosi się wieża

Czysta jak skwar,

Gładka jak śmierć.

Interpretacja wiersza Upojenie Stanisława Grochowiaka

Do ćwiczeń analityczno - interpretacyjnych według zaproponowanego schematu wybrałam wiersz Stanisława Grochowiaka Upojenie z tomu Nie było lata (1969).

Można ten utwór odczytywać przede wszystkim w kontekście barokowej twórczości M. Sępa - Szarzyńskiego, D. Naborowskiego, S. Twardowskiego, J. A. Morsztyna i G. Marino. Czytelnik świadomy kunsztu i wyrafinowania formy poezji barokowej na pewno zauważy, że Upojenie jest próbą nawiązania dialogu z siedemnastowiecznym konceptem (dla oczu piękno, dla uszu melodia), symboliką i barokowym odczuwaniem świata objawiającym się charakterystycznym rozdwojeniem w sobie (M. Sęp - Szarzyński). Udzieli mu się barokowy nastrój niepokoju wynikający z pomieszania tematyki erotycznej i filozoficznej, na pewno wyczuje właściwą epoce dysharmonię oraz dostrzeże barokową moc oddziaływania poezji na zmysły i swoistą dynamikę monologu lirycznego. Proces analizy tego wiersza może być "powtórką" z barokowych motywów i symboli (róża, wieża, palenie i spopielanie) oraz charakterystycznych opozycji (pokój - bojowanie, ciemność - jasność, biel - czerń, Bóg - szatan, ciało - dusza, życie - śmierć, sacrum - profanum).

Z uwagi na bardzo wyraźne aluzje (cytaty) warto by było odczytać ten wiersz jako współczesne nawiązanie do sentymentalizmu oświeceniowego, który propagował arkadyjski charakter więzi międzyludzkich (F. Karpiński, F. D. Kniaźnin).

Dla Upojenia widziałabym też miejsce przy okazji prezentacji Grochowiaka jako przedstawiciela pokolenia, któremu przyszło tworzyć w dobie socrealizmu i na którym wycisnęły swoje piętno wojna i październik albo jako kontekst dla twórczości erotycznej Leśmiana - W malinowym chruśniaku to przecież wiersz o tym samym, czyli o pożądaniu.

Lekcję z tym wierszem spróbuję zaplanować tak, by znalazły w niej miejsce wszystkie wymienione odniesienia i aby projekt można było wykorzystać zarówno w klasie pierwszej, jak i w trzeciej liceum.

Proponuję następujący plan działań analitycznych zmierzających do ustalenia hipotezy interpretacyjnej (punkty planu mogą być poleceniami dla poszczególnych grup).

1. Typ liryki (kreacja "ja" lirycznego).
2. Formy monologu lirycznego i ich funkcje.
3. Próba konkretyzacji podmiotu wiersza.
4. Sytuacja liryczna i jej sensy. Interpretacja tytułu.
5. Kobieta w tekście - sposób prezentacji, dostrzeżone środki stylistyczno - językowe i ich funkcje.
6. Relacje między mężczyzną ("ja" lirycznym) a kobietą.
7. Sensy pointy.
8. Hipoteza interpretacyjna.
9. Proponowane konteksty interpretacyjne.

Oczekiwane rezultaty.

Ad 1. Typ liryki - liryka bezpośrednia; zwrot do adresata; "ja" liryczne można odczytać z form zaimków (dla mnie, we mnie); adresata rozpoznamy po formach czasowników (nie jesteś, nie szukasz).

Ad 2. Formy monologu lirycznego i ich funkcje - bezpośrednie wyznanie, apostrofa; dominuje wyznanie - zatem całość monologu jest charakterystyką podmiotu, jego stanu fizycznego i psychicznego; wyznanie podmiotu aktualizuje się poprzez formy czasu teraźniejszego (jest, jesteś, szukasz, odmienia, odsłania, itd.) - dają one złudzenie prawdziwości przeżycia mężczyzny, nawet jeśli opisywana sytuacja jest już tylko wspomnieniem; nagromadzenie czasowników (w czasie teraźniejszym) - nie tylko dynamizuje opis, jest przede wszystkim wyrazem dużego zaangażowania emocjonalnego, wprowadza napięcie i niepokój.

Ad 3. Podmiot wiersza:

• mężczyzna "upojony" aktem miłosnym - świadczy o tym m.in. tytuł wiersza, jest "kochankiem", nie - "kochającym", bo nic nie mówi o miłości, która mogłaby wiązać jego i "kochankę",
• mężczyzna rozczarowany do etykiety erotyki dworskiej, świadczy o tym wyraźne nawiązanie do sentymentalnych wyznań w stylu F. Karpińskiego: Nie jesteś dla mnie tymianek ni róża,/ Ani też "czuła pod miesiącem chwila"; Nie szukasz we mnie silnego ramienia,/ Ani ci w myśli "klejnot zaufania",
• człowiek niedowartościowany jako mężczyzna, silny "macho", uwiedziony przez femme fatale,
• ofiara biologii i praw natury,
• dręczony niepokojem - akt miłosny niszczy go i unicestwia jak ciemny wiatr: spopiela ciało, przybliża do śmierci; ponieważ nie jest wynikiem miłości, przybliża go do sfery profanum (czy można się kochać "z byle kim"? co z uczuciami? co z sacrum?)

Ad 4. Sytuacja liryczna i jej sensy. Akt miłosnego spełnienia, wynik pożądania - siły biologicznej; bohaterami są "kochankowie", nie - ludzie, którzy się kochają; jest to tylko spełnienie cielesne - świadczyć by mogło o tym równoległe (anaforyczne powtórzenia) ukazanie dwóch światów - świata marzeń i ideałów (Nie szukasz we mnie silnego ramienia..., Nie jesteś dla mnie tymianek ni róża...) i świata doznań biologicznych (wargi kobiety, uda kobiety). Jest to "tylko" akt - zdarzenie jednorazowe, incydent (?): wskazuje na to metafora rośne polany Wesela - istotą wesela jest jego krótkotrwałość i zabawa, jest to święto, na które się czeka, ale po którym przychodzi codzienność z jej troskami i kłopotami.

Ad 5. Kobieta w tekście. Nie jest taka jak w sielankach (Nie jesteś dla mnie tymianek czy róża..., Nie szukasz we mnie silnego ramienia...) - czuła, bezbronna, słaba, wymagająca męskiej opieki. Jest zaprzeczeniem róży, która jest symbolem wieczności, zmartwychwstania, życia, niezniszczalności, uduchowienia (Słownik symboli W. Kopalińskiego), a więc - umartwia, uśmierca, degraduje osobowość. Jest potężna, silna i niezależna, ma nad mężczyzną nieograniczoną władzę, to kobieta wamp, femme fatale, która opętuje kochanka demoniczną urodą (złoty blask) i go unicestwia, niszczy, gubi (słony deszcz). Obie apostrofy do Niej mają taką samą konstrukcję (paralelizm, anafora) - wyznanie brzmi jak gorzki wyrzut, pretensja, może nawet rozpacz...

Ad 6. Relacje między bohaterami:

• walka (?) męskości z żeńskością; świadczyłaby o tym zaczerpnięta z biblijnej semantyki barokowa opozycja blasku i ciemności (ducha i materii, życia i śmierci), która udrastycznia konflikt,
• walka wewnętrzna (?), która rodzi się ze zbliżenia, wyrzuty sumienia, wewnętrzne rozterki podmiotu - mężczyzny: konflikt wewnętrzny został barokowo wyolbrzymiony (ciało i dusza walczą ze sobą na śmierć i życie),
• podmiot pragnie odgrodzić się od świata zmysłów utożsamianego z kobietą (?): Oto na rośnych polanach Wesela/Z kości słoniowej unosi się wieża/Czysta jak skwar,/Gładka jak śmierć. Wieża z kości słoniowej symbolizuje odgrodzenie się od życia powszedniego dla zajęcia się sprawami wznioślejszymi, czystość, dziewictwo (Słownik symboli W. Kopalińskiego), zatem bohater chce czegoś więcej...

Ad 7. Hipoteza interpretacyjna. Wiersz jest o:

• rozczarowaniu mężczyzny wychowanego na archetypicznych wizjach relacji między mężczyzna a kobietą, o współczesnych relacjach między kobietą a mężczyzną,
• walce płci,
• cierpieniu człowieka, który dostrzegł, że "to nie to", źle wybrał partnerkę, że w życiu chodzi nie tylko o zaspokojenie zmysłów,
• marzeniach, ideałach i rzeczywistości,
• miłości i śmierci, bo mają one ze sobą wiele wspólnego (barok); śmierć jest rozumiana jako kara za grzech (a grzechem jest przecież sprowadzanie życia wyłącznie do zaspokajania potrzeb biologicznych); pojmuje się ją także jako uwolnienie duszy od ciała, śmierć uszczęśliwia, bo jest swoistym panaceum na wszelkie choroby, także natury duchowej (nawet na miłość lub jej brak);
• zwątpieniu w miłość prawdziwą - nie istnieje (?), jest tylko zmysłowe pożądanie (słownictwo erotyczne - wargi, uda),
• wyraz buntu przeciw estetyce socrealizmu (nakazywała unikanie erotyzmu w sztuce i w życiu, bo powoduje spadek wydajności pracy, korupcję i nadużycia);
• degeneracji ludzkiej psychiki (jak w wierszach Różewicza); ciało bez duszy jest nieujarzmione, wszystko, co jest wyłącznie jego udziałem (także seks), przybliża człowieka do śmierci biologicznej, ale i o terapeutycznej wartości aktu miłosnego,
• rozczarowaniu aktem seksualnym; jest krótkotrwały i ulotny, przynosi rozczarowanie, a nawet wyrzuty sumienia (jak z Weselem, jeśli świętuje się zbyt hucznie); wyraz chęci odizolowania się od biologii własnego istnienia (wieża z kości słoniowej),
• potędze śmierci - tylko ona może zapanować nad pragnieniem rozkoszy cielesnej (wieża... gładka jak śmierć),
• przyjemności aktu spełnienia; ciało kochanka osiągnęło taki stopień dosytu z upojenia, że wypaliło się, spopieliło, zatem nastąpiło uwolnienie od pożądania,
• odwiecznej opozycji: przyjemność dla ciała - rozterki dla ducha (tak było zawsze - świadczą o tym aluzje językowo - stylistyczne i symbole obecne w kulturze od czasów biblijnych, przez średniowiecze, barok, oświecenie po wojnę i czasy powojenne).

Ad 8. Proponowane konteksty interpretacyjne: Do trupa J. A. Morsztyna, Dla zakochanych to samo staranie S. Grochowiaka, O nietrwałej miłości... M. Sępa -Szarzyńskiego, Nadobna Paskwalina S. Twardowskiego, Adon G. Marino (kochanek porównany do ćmy, która kocha przyczynę swojej zguby - świecę, kochanka to m.in. jad w złocie), wiersze F. Karpińskiego, W malinowym chruśniaku B. Leśmiana, wiersze T. Różewicza.