Psychologiczne aspekty wspierania rozwoju dzieci w okresie wczesnoszkolnym
„W żadnym innym okresie niż
wczesnoszkolny jednostka nie jest
bardziej gotowa do szybkiego
uczenia się, do stawania się „dużą”
w sensie dzielenia obowiązku
i dyscypliny oraz działania”
- Bruner
Pierwsze lata nauki w szkole podstawowej powinny być czasem opanowywania treści poznawczych i podstawowych czynności takich jak pisanie, czytanie, liczenie w powiązaniu z etapami rozwojowymi, możliwościami i potrzebami psychicznymi dzieci. Rozpoczęcie nauki w szkole to czas przejścia od wychowania zorientowanego na rozwój do wychowania zorientowanego na program. Od nauki przez zabawę do nauki uczenia się ucznia.
Do tego, aby uczeń w szkole poczuł się dobrze powinny być spełnione dwa warunki.
Po pierwsze należy określić gotowość szkolną ucznia, czyli jego dojrzałość do uczenia się będącą efektem jego aktywności rozwojowej, w tym poznawczej oraz oddziaływań otaczających dziecko dorosłych. Po drugie, to także szkoła powinna być gotowa do tego, aby stworzyć dziecku warunki sprzyjające uczeniu się ucznia. Przy czym w pojęciu gotowość szkoły mieści się także gotowość nauczyciela jako wspierającego proces uczenia się dorosłego.
Gotowość szkolna to proces rozwojowy trwający w czasie, na który wpływają czynniki (siły) zewnętrzne tkwiące w dziecku i zewnętrzne tkwiące w środowisku.
Do tych pierwszych zaliczmy:
· Kompetencje nabyte przez dziecko we wcześniejszych okresach życia, na które składa się wiedza i umiejętności.
· Zapotrzebowanie na określony rodzaj bodźców – będące wynikiem uwarunkowań temperamentalnych i indywidualnych potrzeb.
· Oczekiwania wobec siebie i otoczenia będące wynikiem kształtowania się osobowości, w tym poczucia własnej wartości.
Czynniki zewnętrzne to wymagania, jakie stawia przed dzieckiem otoczenie fizyczne oraz wymagania środowiska społecznego, w szczególności rodziców (opiekunów) i nauczycieli. Jedne i drugie czynniki oddziaływają na siebie wzajemnie. Oznacza to, że kompetencje, które dziecko zdobyło we wcześniejszym okresie rozwojowym będą wpływały na to, w jaki rodzaj kontaktu wejdzie z obiektami ze swego otoczenia oraz jakich nowych umiejętności będzie potrzebowało. To, jaką wiedzą i umiejętnościami dziecko będzie dysponowało będzie zależeć od bogactwa i zróżnicowania zasobów wewnętrznych oraz zróżnicowania i dostępności zasobów zewnętrznych. Dlatego też gotowość szkolna Jasia i gotowość szkolna Zosi to dwie różne „gotowości”. Nadużywane w ostatnich latach określenie podmiotowego traktowania ucznia to właśnie umiejętność szkoły określania kompetencji Zosi i Jasia oraz pomoc we właściwym jak najpełniejszym wykorzystaniu ich potencjalnych możliwości. To oznacza konieczność rozpoznania i określania przez nauczyciela dwóch poziomów rozwoju dziecka-ucznia:
Ø aktualnego rozwoju, w którym przychodzi do szkoły – co potrafi?
Ø tego, co rozwija się przy pomocy nauczyciela – co może osiągnąć z pomocą
Dwupoziomowe ujęcie rozwoju ucznia prowadzi do wyszczególnienia najważniejszych celów w okresie wczesnoszkolnym:
I. Podstawowe
· Niezależność emocjonalna – zdolność rozstawania na dłużej z rodzicami.
· Wiara w siebie i ciekawość świata-kształtowanie się poczucia adekwatności.
II. Szerokie
· Komunikacja językowa – coraz większe kompetencje językowe.
· Wyobraźnia i twórczość – zabawa zlewa się z pracą, dzieci starają się zauważać więcej z otoczenia, są pomysłowe, mają naturalną potrzebę poznawania świata.
· Zdolność rozumienia i rozwiązywania problemu.
· Samodzielność w myśleniu i działaniu.
III. Ostateczne
· Zdobywanie wiedzy.
· Zdobywanie umiejętności.
Realizując wszystkie wymienione cele szkoła staje przed koniecznością wiązania treści kształcenia z rozwojem. Staje się to możliwe tylko wtedy gdy program kształcenia jest otwarty a podstawy programowe są jedynie fundamentem. Dlatego przy opracowywaniu programu dobrze jest wziąć pod uwagę następujące kryteria:
· Gotowość dziecka – nauczanie pozostające zbyt daleko od aktualnego poziomu dziecka nie przynosi pozytywnych skutków.
· Motywacja do aktywności poznawczej – zachwianie równowagi struktur poznawczych poprzez dobór treści wykraczający poza poziom posiadanej wiedzy.
· Dostosowanie się do poziomu dziecka – nie przyspieszać tam gdzie rozwija się wolniej i nie zwalniać tam gdzie rozwija się szybciej (warunek konieczny – trzeba znać kompetencje i potencjalne możliwości dziecka.
· Kształcenie oparte na naturalnej ciekawości i poznawanie świata przez działanie oraz uczenie współpracy w zespołowej pracy intelektualnej, uczenie przez doświadczenie.
Szkoła, w której dominuje nastawienie na osobę dba w równym stopniu o osobę ucznia jak i nauczyciela. W takiej szkole nauczyciel zdaniem C.Rogersa:
· Dostaje wsparcie od innych nauczycieli i administracji szkolnej.
· Dzieli odpowiedzialność za proces uczenia się z uczniami, rodzicami i społecznością lokalną.
· Jest źródłem inspiracji dla uczniów.
· Skupia się na procesie uczenia się, nacisk kładzie się na umiejętność zdobywania wiedzy.
Zdaniem tego samego autora istnieją trzy warunki wystarczające i konieczne do rozwoju osobistego ucznia w kontakcie z nauczycielem:
I. Autentyzm – autentyczność postawy, bez maski czy postawy obronnej.
II. Bezwarunkowa akceptacja – zaufanie, aprobata, docenianie osoby ucznia jego uczuć opinii, zainteresowań.
III. Empatyczne zrozumienie – rozpoznawanie emocji u dzieci – wyczulenie emocjonalne, a także pozostałe składniki inteligencji emocjonalnej:
Ø znajomość własnych emocji.
Ø kierowanie emocjami.
Ø zdolność motywowania się.
Ø nawiązywanie i podtrzymywanie związków z innymi
Potwierdzeniem wpływu tych cech nauczyciela na osobisty rozwój ucznia są badania D. Aspy i F Roebuck. Badali oni uczniów nauczycieli charakteryzujących się wysokim poziomem autentyzmu, empatii i akceptacji. Okazało się, że badani uczniowie lepiej sobie radzą w szkole w porównaniu z uczniami prowadzonymi przez nauczycieli o niskim poziomie tych trzech cech. Zaobserwowano u nich mniejszą absencję, wyższą samoocenę, lepsze wyniki w nauce, mniej kłopotów wychowawczych oraz większą spontaniczność w działaniu.
Dojrzały emocjonalnie, odważny, pewny swoich możliwości Jaś będzie aktywnie poznawał świat i otoczenie, szukał odpowiedzi na nurtujące pytania i rozwiązań używając wyobraźni a czasami doświadczając. Jaś potrzebuje ze strony nauczyciela, aby towarzyszył jego poczynaniom, inspirował, pobudzał wyobraźni. Cicha, spokojna, mało samodzielna Zosia będzie potrzebowała sytuacji, w których przeżyje sukces, docenienia i dowartościowania. W jednym i drugim przypadku mamy do czynienia ze wsparciem dziecka przez dorosłego. Wsparcie, czyli poziom udzielanej pomocy dziecku dostosowany przez dorosłego do funkcjonowania dziecka i skłaniający je do samodzielności.
W okresie wczesnoszkolnym dziecko potrzebuje w szczególności wsparcia w postaci:
· Uwagi – sytuacja szkolna jest stresująca, dziecko potrzebuje mieć do kogo zwrócić się w potrzebie.
· Potwierdzania uczuć, poczucia bezpieczeństwa.
· Wyrozumiałość dla uczniowskich-dziecięcych zmagań (ocena!).
· Dobrze zaplanowanego czasu na obowiązki i odpoczynek.
· Kontaktu z rówieśnikami – szans na wspólne działania.
· Pomocy w rozwiązywaniu konfliktów (uczenia życia społecznego).
· Pomocy w stawaniu się lepszymi myślicielami (formułowanie pytań pobudzających do twórczego myślenia).
· Udzielania informacji niezbędnych do wykonania zadania (cierpliwości dla dziecięcych wątpliwości).
· Respektowania autonomii, – jeśli wykonuje zadania na swój sposób należy pozwolić mu na to indywidualizm twórcze podejście stanowi nieocenioną wartość.
· Pomocy w zachowaniu spontaniczności i radości życia.
Nauka w klasach I – III to czas szczególnie intensywny dla rozwoju poznawczego, emocjonalnego, społecznego. Od nas dorosłych zależy czy naturalna potrzeba poznawcza dzieci w tym okresie pozostanie ważną potrzebą na kolejne lata nauki w szkole. Czy też, jak to często bywa, będziemy tracić czas i energię na motywowanie dzieci – uczniów do nauki.
Literatura:
1. Psychologia red. Jan Strelau GWP 2003
2. A Brzezińska – „Szanse i zagrożenia rozwoju” Remedium 4. 2004 r
3. Rogeus C.R.- „Sposób bycia” Dom wydawniczy Rebis, Poznań 2002 r
4. Turner Helms – Rozwój człowieka” WSIP 1999 r
5. Goleman – „Inteligencja emocjonalna” Media rodzinne 1997