Monika Katarzyna Czarniewska
Bożena Grybowicz

Wokół definicji integracji

 

Od kilku lat wiele dyskusji i polemik wyzwala koncepcja nauczania integralnego. Idea integracji należy do najbardziej złożonych i kontrowersyjnych problemów edukacji. Pojęcie integracji jest bardzo skomplikowane i wciąż nie ma jednoznaczności w rozumieniu jego istoty. W związku z reformą oświaty pojęcie integracji stało się bardzo modne i wręcz nadużywane. Warto więc zastanowić się, czym dokładnie jest owa integracja we współczesnej szkole.

Słownik Wyrazów Obcych następująco definiuje termin „integracja” – „jest to zespolenie się, scalenie, tworzenie całości z części”. Zdaniem R. Więckowskiego współczesne koncepcje integracji mają formę korelacji międzyprzedmiotowej. Edukacja wczesnoszkolna jest swoistą całością, co oznacza, że wszystkie rodzaje zajęć mają dla rozwoju dziecka jednakowo ważne znaczenie. Dlatego w organizowaniu różnych rodzajów aktywności (polonistycznej, matematycznej, środowiskowej, plastycznej, technicznej i ruchowej) należy zachować racjonalne proporcje czasowe bez preferowania którejkolwiek z wymienionych aktywności. Zadaniem nauczania zintegrowanego jest ukazanie uczniom otaczającego świata w sposób całościowy, a nie przez fragmentaryczną wiedzę przedmiotową. Taki właśnie sposób przekazywania wiedzy w zreformowanej szkole obowiązuje w edukacji wczesnoszkolnej. Aby nauczanie zintegrowane spełniało swoją rolę muszą być realizowane następujące postulaty:

·        przekazywanie uczniom spójnej wizji świata,

·        odejście od encyklopedyzmu w nauczaniu,

·        lepsze przygotowanie uczniów do życia poprzez położenie nacisku na osiągnięcie podstawowych kompetencji, a nie jak dotychczas głównie wiedzy,

·        współpraca nauczycieli w szkole prowadząca do spójności szkolnych programów nauczania i wychowania,

·        integrowanie szkoły ze środowiskiem lokalnym, co powoduje lepsze zaspokojenie potrzeb edukacyjnych dzieci i młodzieży,

Złożoność pojęcia integracji polega między innymi na tym, że w szkole powinno być ono rozumiane w różnych kategoriach. M.Kowalik – Olubińska i W.Świątek proponują rozpatrywanie integracji w zakresie:

·        Integracji treści, czyli scalanie, łączenie treści należących do programów różnych przedmiotów w logicznie powiązane struktury. Wymaga ona od nauczyciela właściwej interpretacji treści, przeanalizowania możliwości ich łączenia tak, by mogły one służyć rozwijaniu wielokierunkowej aktywności uczniów. Tak rozumianą integrację treści należy odróżnić od korelacji, czyli wzajemnego powiązania między przedmiotami. Integracja treści powinna polegać na naświetleniu różnych aspektów danego problemu np. rodzinne miasto, gdzie można wyróżnić następujące aspekty: geograficzny, historyczny, ekonomiczny, kulturowy, społeczny, religijny, itp.

·        Integracji celów – jako łączenie i realizowanie celów poznawczych, kształcących i wychowawczych, oraz przenikanie się procesów nauczania i wychowania.

·        Integracji metodycznej – polegającej na stosowaniu różnorodnych, wzajemnie uzupełniających się metod i form edukacyjnych w celu harmonijnego rozwijania uczniów w trakcie podejmowania wielokierunkowej aktywności.

·        Integracji organizacyjnej – polegającej na naprzemiennym stosowaniu różnych rodzajów aktywności uczniów w odcinkach czasowych regulowanych możliwościami, potrzebami i rytmem biologicznej sprawności uczniów. Za podstawową jednostkę organizacyjną uważa się nie lekcję, lecz dzień pracy o wielokierunkowej aktywności uczniów.

Istotą kształcenia zintegrowanego jest praca z uczniem, zorientowana na dziecko, jako podmiot i indywidualność, w której to:

·        dziecko jest postrzegane, jako niepowtarzalna całość,

·        respektowane są niepowtarzalne różnice wynikające z indywidualnego „wyposażenia dziecka”,

·        respektowane są potrzeby rozwojowe, zdolności i zainteresowania,

·        uwzględniane jest indywidualne tempo rozwoju dziecka,

·        stosowane jest stymulowanie zadaniowe, tzn. pobudzanie do podejmowania takich zadań, które wymagają pokonywania pewnych trudności ważnych dla rozwoju dziecka,

·        nabywanie kompetencji przez aktywne działanie, uczenie się wszystkimi zmysłami, czyli doświadczanie,

·        stworzenie dziecku maksymalnie sprzyjających warunków do ujawniania swego potencjału rozwojowego na różnych obszarach aktywności.

Wobec tego integracja dokonuje się w samym dziecku, które poznaje, doświadcza i przeżywa otaczającą rzeczywistość. Integracja odbywa się również przez osobę nauczyciela, który jest organizatorem i koordynatorem całokształtu aktywności dziecka. Warunkiem takiej aktywności jest bliskość emocjonalna dziecka i nauczyciela, który powinien umieć udzielać właściwej pomocy oraz wzmacniać siły tkwiące w dziecku.

Zintegrowany powinien być również zespół klasowy, który dla wszystkich dzieci musi być autentycznym środowiskiem życia, aktywności i rozwoju, gdzie działania indywidualne dzieci wkomponowane są w poczynania grupy rówieśniczej. Aby były one skuteczne powinny odbywać się w integralnie zorganizowanej pracowni, czyli klasie przystosowanej do realizowania zintegrowanych projektów edukacyjnych:

·        klasa ma charakter warsztatu, czyli posiada kącik do czytania, do majsterkowania, przyrodniczy, relaksacyjny itp.

·        osiągnięcia uczniów są widoczne w postaci gazetek, wierszy, opowiadań prac plastycznych i innych wytworów,

·        w swobodny sposób decyduje się o współpracy, często występuje praca w kręgu,

Edukacja dziecka odbywa się zatem tam, gdzie toczy się jego życie czyli: szkoła, dom rodzinny i grupa rówieśnicza. Oddziałują one na dziecko łącznie, a nie jako oderwane epizody.

Integracja to także klasy integracyjne, których istota w rozumieniu pedagogiki specjalnej polega na włączaniu dzieci z zaburzeniami w rozwoju i odchyleniami od normy fizycznej, umysłowej i społecznej w ogół społeczności szkolnej.

A.Hulek twierdzi, że między upośledzonym pod pewnym względem dzieckiem i dzieckiem zdrowym istnieje znacznie więcej podobieństw niż różnic. Dlatego zaczęto organizować klasy integracyjne, w których wspólnie uczą się dzieci niepełnosprawne z dziećmi zdrowymi. Stwierdzono negatywne skutki emocjonalne i społeczne u dzieci wychowywanych w warunkach pewnej segregacji, czyli w szkołach specjalnych. Integracyjny system kształcenia posiada wiele walorów zarówno dla dzieci niepełnosprawnych, jak i dla ich  zdrowych rówieśników, którzy uczą się tolerancji i wrażliwości. Integracja społeczna występująca na płaszczyźnie szkolnej w znacznym stopniu decyduje o przyszłym miejscu osób niepełnosprawnych w społeczeństwie. Uczestnictwo dzieci specjalnej troski w życiu szkoły wpływa pozytywnie nie tylko na ich samopoczucie, ale także na ich poziom uspołecznienia i motywację do nauki, a tym samym na ich osiągnięcia szkolne.

Powyższe rozważania potwierdzają fakt, że pojęcie „integracja” jest bardzo zróżnicowane i złożone. Jego szerokie rozumienie wprowadza chaos i zamęt w nazywaniu tego zjawiska. Mimo to zmiany zachodzące w polskiej oświacie są potrzebne i jak najbardziej wskazane, ponieważ służą dobru dziecka i jego wszechstronnemu rozwojowi. Podsumowując można stwierdzić, iż koncepcja nauczania integralnego jest wielkim wyzwaniem dla nauczycieli, którzy muszą podjąć trud nowych zadań szkoły w nowej rzeczywistości.