Dariusz Zalewski

Sporty walki na lekcjach wychowania fizycznego

    Powyższy tekst opracowano na podstawie programu autorskiego z zakresu sportów walki na lekcjach wychowania fizycznego w klasach IV-VI szkoły podstawowej, którego jestem autorem. Program opracowałem z myślą o uczniach szkół podstawowych posiadających predyspozycje do uprawiania sportów walki, bazując na doświadczeniach zdobytych w wyniku pracy z uczniami Szkoły Podstawowej nr 31 w Białymstoku przez okres ostatnich 5 lat.

    Uwrażliwienie dziecka na potrzebę kształtowania charakteru poprzez ćwiczenia fizyczne jest jednym z podstawowych założeń w sportach walki mających korzenie w Japonii, takich jak karate, judo, aikido, kendo. Praca nad sobą przejawiająca się w zmaganiu z własnymi słabościami oraz w doskonaleniu takich cech jak: upór w dążeniu do celu, wytrwałość, chęć pokonywania własnych słabości i ograniczeń staje się szczególnie wartościowa obecnie, kiedy w alarmujący sposób rośnie liczba osób wyłączonych całkowicie, lub częściowo ze szkolnych zajęć wychowania fizycznego z powodu schorzeń kręgosłupa, układu krążenia, czy oddechowego.

    Trening sportów walki wdraża dziecko do dyscypliny i porządku ucząc jednocześnie poszanowania osób starszych posiadających większe doświadczenie. Zbiorowe zajęcia treningowe dobrze wpływają na dzieci nieśmiałe ucząc je funkcjonowania w grupie, a także na dzieci nadpobudliwe ruchowo i emocjonalnie dostarczając im możliwości rozładowania energii nagromadzonej w trakcie pobytu w szkole przez ruch. Zajęcia sportowe w zakresie sportów walki kształcą u dzieci wrażliwość estetyczną poprzez możliwość obcowania z pięknym choreograficznie układem ruchów. Wzbudza to ich zainteresowania uprawianiem sportów walki na długie lata życia w odróżnieniu od sportów nastawionych na wysoko specjalizowany trening prowadzący wszelkimi metodami do zdobycia jak najlepszych rezultatów we współzawodnictwie sportowym, co wprowadza od razu wczesną selekcję osób utalentowanych, nie pozostawiając szansy zaistnienia w sporcie osobom
o gorszych warunkach fizycznych czy parametrach sprawnościowych.

    Założeniem w treningu sportów walki nie jest jedynie nastawienie na wymierny rezultat we współzawodnictwie sportowym, ale przede wszystkim kształtowanie pozytywnych cech charakteru wymienionych na wstępie. Celem treningu jest rozwój osobowości trenującej osoby. Dlatego też łatwo jest zaakcentować na zajęciach oddziaływanie wychowawcze w kierunku pracy nad takimi cechami osobowości jak - nie uleganie złym wpływom kolegów.

    Zajęcia z zakresu sportów walki stwarzają nową szansę zaistnienia
w życiu sportowym szkoły dzieciom chorym na takie choroby jak: cukrzyca, astma czy cierpiącym na schorzenia kręgosłupa. Przykładem są zajęcia prowadzone w Szkole Podstawowej nr 12 w Łodzi w ramach lekcji wychowania fizycznego przez lekarzy posiadających uprawnienia instruktora karate z Wojskowej Akademii Medycznej w Łodzi.

    Innym przykładem szkoły podstawowej, gdzie zajęcia z zakresu sportów walki znalazły się w programie wychowania fizycznego jest Szkoła Podstawowa im. Jigoro Kano w Warszawie. W szkole tej od 12 lat w ramach lekcji wychowania fizycznego prowadzone są zajęcia judo.

    Z podobną inicjatywą wystąpili pracownicy Katedry Sportów Walki z Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu zakładając "Szkołę bezpiecznego upadku" dla uczniów wrocławskich szkół podstawowych, gdzie zajęcia judo prowadzone przez wielokrotnego mistrza Europy Rafała Kubackiego posłużyły jako metoda zapobiegania wypadkom zaistniałym podczas upadku czy innym razom wynikłym z nieuwagi podczas zabaw dzieci w trakcie zajęć wychowania fizycznego, czy przerw pomiędzy lekcjami. Zajęcia te cieszą się dużym zainteresowaniem dzieci i młodzieży, a także osób dorosłych.

    Obecnie w społeczeństwie funkcjonuje stereotyp osoby uprawiającej sporty walki jako groźnej dla otoczenia, rozwiązującej konflikty za pomocą siły. Obraz ten jest lansowany przez media, gdzie cały nacisk przy ukazywaniu sportów walki kładziony jest na efekt użycia siły fizycznej i przemocy. Dlatego też uważam, że zadaniem instruktorów i nauczycieli powinno stać się obecnie przekazanie właściwego obrazu sportów walki młodemu pokoleniu, ukazanie sensu treningu sportów walki jako metody wyzbycia się zachowań agresywnych, niepożądanych społecznie oraz jako dyscypliny sportu umożliwiającej zaistnienie wszystkim bez względu na posiadane umiejętności czy warunki fizyczne.

    W Japonii - ojczyźnie sportów walki stanowią ważny element zajęć z kultury fizycznej w szkołach podstawowych. Sporty te zostały włączone w program zajęć obowiązkowych wychowania fizycznego w szkołach około 1920 roku. Obecnie liczba godzin przeznaczonych na lekcje sportów walki w szkołach japońskich ustępuje jedynie liczbie godzin matematyki i języka ojczystego. Nie odbija się to niekorzystnie na jakości japońskich komputerów.

1. Historia sportów walki na świecie i w Polsce.
2. Technika poruszania się w walce - krok dostawny i przestawny.
3. Technika obrony, zejścia z linii ataku, obrony.
4. Układy formalne - kata w karate.
5. Pad w przód, w bok i w tył.
6. Poznanie różnych sportów walki (spotkania z instruktorami).
7. Zasady rywalizacji sportowej - sędziowanie.

    Proponowana powyżej tematyka zajęć wychowania fizycznego umożliwia nauczycielom zapoznanie uczniów zarówno z zasadami podstawowych technik sportów walki bez ograniczania się tylko do jednego z tych sportów, co może dać uczniom pełny obraz tych sportów poprzez wskazanie przez nauczyciela podobieństw i różnic występujących między nimi. Jest to ważne dla pełnego rozwoju umiejętności uczniów w zakresie sportów walki. Ograniczanie się jedynie do jednego, wybranego systemu podczas nauczania zubaża wiadomości uczniów w zakresie innych sportów walki. Zaprezentowana tematyka dotyczy zarówno historii sportów walki, jak też praktycznych zasad nauczania. Ten układ treści zapewnia przekazanie uczniom zarówno określonych umiejętności praktycznych z zakresu samoobrony czy technik stosowanych przy rywalizacji sportowej, jak też zapoznanie uczniów z tradycjami kulturowymi krajów Dalekiego Wschodu.

    Sporty walki obecnie bardzo popularne wśród dzieci i młodzieży, dlatego też wielu uczniów na pewno z nowym zainteresowaniem i zapałem zacznie uczestniczyć w zajęciach wychowania fizycznego w szkole, gdzie będą mogli rozwijać swoje zainteresowania uprawiając dyscyplinę sportu dającą wszystkim równe szanse na osiągnięcie rezultatów.

    Nauka sposobu padania znajduje duże zastosowanie zarówno w życiu codziennym każdego ucznia, umożliwiając mu zdobycie sprawności ogólnej, umożliwiającej bezpieczny upadek nawet na najbardziej twarde podłoże. Ponadto przestaną być groźne dla dzieci upadki w trakcie ćwiczeń na lekcjach wychowania fizycznego, co zdarza się często przy grach zespołowych.

    Zajęcia sportów walki umożliwiają też zdobycie umiejętności samoobrony, co również jest czynnikiem zachęcającym dzieci do intensywnego treningu. Dzieci stają się bardziej pewne siebie i dowartościowane przez uczucie, że potrafią obronić się w sytuacji zagrożenia.

    Zapoznanie uczniów z zasadami walki sportowej umożliwi im udział w perspektywie około 3 lat szkolenia udział w zawodach rangi mistrzostw województwa, okręgu czy kraju. Ponadto będą oni mogli rywalizować w zawodach rozgrywanych na terenie szkoły, pełnić rolę sędziego czy organizatora zawodów.

    Zaprezentowana powyżej tematyka - kilka przykładowych tematów zajęć, nie wyczerpują w pełni bogactwa możliwości jakie stwarzają zajęcia sportów walki na lekcjach wychowania fizycznego. Tematy zostały dobrane w ten sposób, aby zasygnalizować i zainspirować nauczycieli do poszukiwania nowych, ciekawych rozwiązań prowadzenia zajęć sportowych w szkołach nie zależnie od warunków lokalowych i sprzętowych. Zajęcia sportów walki - karate i judo mogą być prowadzone w każdym warunkach. Przy braku sali gimnastycznej zajęcia można z powodzeniem prowadzić w terenie czy na korytarzu szkolnym. Zajęcia te w początkowym 3-letnim etapie szkolenia nie wymagają żadnego sprzętu pomocniczego. Z obserwacji uczestniczących w zajęciach uczniów i rozmów z ich rodzicami wynika, że dzieci w wyniku właściwie prowadzonych zajęć z zakresu sportów walki zdobywają zdolność koncentracji, co pomaga im w nauce, a także przejawiają w swoim zachowaniu mniej negatywnych emocji, takich jak gniew czy agresja. Zmęczenie spowodowane wysiłkiem daje odczuć na sobie negatywne skutki palenia papierosów, narkotyzowania się czy picia alkoholu. Uruchamiane mechanizmy obronne organizmu nie dopuszczają do uzależnienia się od tych nałogów.

Przykłady ćwiczeń z elementami karate na lekcji wychowania fizycznego:

1. Ćwiczenie koordynacji ruchowej:

• w postawie wykrocznej wymachy nogi wyprostowanej z jednoczesnym wymachem w górę i do przodu ręki przeciwnej.

2. Ćwiczenie koncentracji:

• ćwiczący ustawiony na odległość wyciągniętej ręki od ściany stara się wielokrotnie trafić palcem wskazującym w mały punkt narysowany na ścianie,
• w siadzie japońskim ćwiczący w ciszy koncentrują się na liczeniu oddechów.

3. Ćwiczenie zwinnościowe:

• ćwiczący w parach w pozycji podporu przodem starają się wytrącić z równowagi współćwiczącego przez zahaczenie ręką lub stopą,
• w parach po chwycie na dłonie - przydeptywanie stopy współćwiczącego (boso lub w miękkim obuwiu).

4. Ćwiczenie wyczucia dystansu - w terenie:

• lekkie kopnięcie stopami w drzewa (w obuwiu sportowym lub boso).

5. Ćwiczenie szybkości:

• jeden z ćwiczących trzyma na wysokości barku długopis, zadaniem współćwiczącego jest chwycić opuszczony długopis przed upadkiem na podłogę.

6. Ćwiczenia korygujące sylwetkę:

• marsz po sali boso - na palcach, piętach, zewnętrznych i wewnętrznych krawędziach stóp,
• wykonywanie przejść do przodu i tyłu w postawach karate z położoną na głowie książką,
• w postawie wykrocznej z ugiętym kolanem nogi przedniej wielokrotne skręty tułowia trzymając pod łokciami na wysokości bioder kij.

7. Ćwiczenie równoważne:

• w stanie na jednej nodze z drugą uniesioną na wysokość pasa i zgiętą
  w kolanie - prostowanie i zginanie nogi uniesionej, krążenia na zewnątrz
  i do środka,
• rysowanie w powietrzu cyfr stopą stojąc na jednej nodze.

8. Ćwiczenia wytrzymałościowe:

• wykonywanie układu formalnego kata w jak najszybszym tempie wielokrotnie z pomiarem czasu - dążymy do wykonania kata w czasie równym 75% czasu osiąganego przy pierwszych próbach,
• wykonywanie przez ćwiczących technik karate - kopnięć, uderzeń w miejscu w maksymalnym tempie w formie obwodu stacyjnego (na każdej stacji obwodu ćwiczenie trwa 90 sekund, ilość powtórzeń obwodu ustala nauczyciel zależnie od wytrenowania ćwiczących - nie mniej niż 3 razy).

9. Ćwiczenie skocznościowe w terenie:

• przeskoki przez huśtawkę zawieszoną na gałęziach drzewa z wykonywaniem kopnięć w wyskoku i technik obronnych po wylądowaniu (należy tak dobrać długość lin, aby okres wahnięć był dostatecznie długi).

10. Ćwiczenie siłowe w wodzie:

• ćwiczący w parach ustawieni naprzeciwko siebie w odległości 2 metrów w wodzie sięgającej do klatki piersiowej wykonują jednocześnie na komendę kopnięcie w przód starając się wywołać w wodzie jak największą falę i odwrócić falę wywołaną przez współćwiczącego.

    Przedstawione ćwiczenia mogą być stosowane zarówno w części wstępnej zajęć i końcowej jako ćwiczenia uspokajające oraz dla urozmaicenie zajęć z dziećmi w terenie. Przy stosowaniu ćwiczeń w parach należy zwrócić szczególną uwagę na sprawność fizyczną ćwiczących, ciężar, wzrost i siłę fizyczną dobierając osoby o podobnych cechach budowy z uwagi na możliwość wypadków.

    Z moich doświadczeń wynika, że dzieci chętnie angażują się w ćwiczenia sportów walki w szkole, często traktują to jako szansę na wyróżnienie się w grupie czy zaimponowanie kolegom i koleżankom. Stosowanie ćwiczeń wykonywanych zarówno prawą jak i lewą ręką czy nogą znacznie poprawia też zdolności koordynacyjne dzieci. Uważam, że wprowadzenie sportów walki do szkół będzie stanowić ciekawe uzupełnienie zajęć sportowych na lekcjach wychowania fizycznego umożliwiając uczniom kontakt ze sportem o historii sięgającej setek lat.

Historia sportów walki jest tak stara, jak historia ludzkości.