Anna Kowalewska
SIEROCTWO JAKO SKUTEK ZABURZEŃ FUNKCJONOWANIA RODZINY
Rozważając problem sieroctwa jako skutku zaburzeń funkcjonowania rodziny rozpocznę od określenia samego terminu "sieroctwo".
Rozumienie tego pojęcia jest niejednoznaczne. I tak sieroctwem naturalnym określamy sytuacje losowe dzieci pozbawionych rodziców na skutek ich śmierci. Natomiast sieroctwo społeczne obejmuje rozmaite sytuacje losowe. Można więc mówić o sieroctwie: psychologicznym, emocjonalnym, prawnym, trwałym, przejściowym, powtórnym, pozornym.
W praktyce "sieroctwo społeczne" funkcjonuje w dwóch zakresach: szerokim i wąskim. W ujęciu szerokim, za sieroty społeczne uznaje się wszystkie dzieci mające subiektywne poczucie osamotnienia, a więc i te, które mieszkają z rodzicami. Natomiast wąskie rozumienie obejmuje dzieci, które nie mają naturalnego środowiska rodzinnego, nie utrzymują z nim systematycznego kontaktu i tym samym przebywają pod stałą lub okresową opieką całkowitą poza własną rodziną.
Według Marii Jarosz sieroctwo społeczne jest wskaźnikiem dezorganizacji rodziny, jednym ze zjawisk patologii społecznej. Adam Strzembosz rozmiary sieroctwa społecznego traktuje jako miernik różnorodnych procesów patologicznych rodziny w zakresie jej funkcji wychowawczych i opiekuńczych.
Najczęściej pojęciem sieroctwa społecznego określa się sytuacje dzieci osamotnionych.
"Dzieci nazywane sierotami społecznymi mają jedno lub oboje rodziców, są jednak objęte całkowitą opieką państwa. Mówimy o nich - dzieci bez rodziny".
Alicja Szymborska precyzuje i stopniuje pojęcie sieroctwa społecznego w zależności od kontaktów dziecka z rodziną, więzi lub poczucia osamotnienia oraz trwałości sytuacji pozbawienia opieki. Można wyróżnić makro i mikrospołeczne przyczyny sieroctwa społecznego.
W pierwszej grupie wyróżnia się różne formy "ruchliwości społecznej i urbanizacji kultury", które z kolei prowadzą do uruchomienia mechanizmów kryminogennych lub przestępczych. Na podstawę tego rodzaju zachowań ma wpływ sytuacja społeczno - polityczna na świecie. Niepewność jutra, niepokoje społeczne, groźba konfliktów na arenie międzynarodowej sprzyja powstawaniu postaw niewiary w sens życia, osłabieniu odpowiedzialności ludzi.
Przyczyn mikrospołecznych wywołujących sieroctwo społeczne upatruje się w nieprawidłowym funkcjonowaniu podstawowych środowisk naturalnych, jakimi są: rodzina, szkoła, środowisko rówieśnicze. Za najbardziej znaczące jednak uznaje się zjawiska tkwiące w rodzinie.
Rodzina jest dla dziecka pierwszym środowiskiem społecznym w życiu. Wywiera ona znaczący wpływ na zachowanie się jednostek, ich stosunek do innych osób, do świata wartości, do systemu norm i wzorów postępowania. Można stwierdzić, że każda rodzina jest inna, ponieważ w jej skład wchodzą różni jej członkowie, mają miejsce między nimi rozmaite interakcje oraz występują inne warunki materialne, kulturalne, a przede wszystkim istnieje to, co najważniejsze dla rozwoju dziecka: więzi uczuciowe między rodzicami i dzieckiem. Rodzina jako jedyna grupa społeczna stwarza dziecku niepowtarzalne warunki rozwoju psychicznego, moralnego i społecznego, a także możliwość wyrównania postaw emocjonalnych. Takich warunków nie stwarza żadna inna grupa społeczna. Rodzina może w sposób dość pełny zaspakajać potrzeby psychiczne i fizyczne, a przede wszystkim potrzebę bezpieczeństwa, przynależności, miłości, wzajemnej pomocy oraz potrzeby życzliwości i zaufania. Prawidłowo funkcjonująca rodzina stanowi wspólnotę emocjonalną wyróżniającą ją pod tym względem od innych środowisk.
Procesy zachodzące we współczesnej rodzinie niosą pewne zagrożenia dla jej prawidłowego funkcjonowania. Na skutek przeobrażeń dokonujących się w życiu społecznym i ekonomicznym kraju, powodujących przemiany w obyczajowości i stylu życia, ulega zmianie model życia rodzinnego. Rodzina bowiem nie tylko przyjmuje i przyswaja nowe wartości, ale kontrolując je, tworzy nowe. Procesy konfrontacyjne zachodzące w rodzinie mogą służyć jej bogaceniu, mogą osłabiać lub zrywać więzi emocjonalne.
Wewnętrzne sprzeczności współczesnej rodziny prowadzą do występowania problemów, których rozwiązywanie nastręcza nieraz wiele trudności, a nierzadko prowadzi do konfliktów rodzinnych i zerwania więzi emocjonalnych łączących członków rodziny.
Niedostateczna wiedza o wychowaniu, brak znajomości podstawowych praw rozwoju biologicznego i psychicznego dzieci sprzyja działaniom, których konsekwencje mogą prowadzić do sieroctwa społecznego.
Postawy rodziców wobec dzieci mają istotny wpływ na kształtowanie ich samopoczucia i osłabiają lub umacniają mechanizm identyfikacji z systemem wartości i norm rodziców.